Wat is de stoïcijnse filosofie

Een korte introductie

Laten we beginnen met benadrukken dat deze filosofie niet overeenkomt met de uitdrukking ‘stoïcijns zijn’. Stoïcisme leert ons de baas te zijn over onze emoties, zodat deze (negatieve) emoties niet leidend worden in de beslissingen die we nemen. Maar emoties mogen bestaan: ze zijn een natuurlijk onderdeel van de mens, en het ervaren daarvan hoort daarbij. Sterker nog: emoties zijn belangrijk om richting te geven aan de beslissingen die je neemt. Van de verdieping in de filosofie word je dus geen ongevoelig en ongeïnteresseerd mens. Integendeel: de liefde voor het leven, voor jezelf en voor je medemens zal alleen maar toenemen.

Oud én actueel

De fundamenten van deze filosofie liggen besloten in onze cultuur, zijn praktijkgericht en hebben zich al duizenden jaren bewezen. Het is zowel van invloed op de moderne filosofie als huidige vormen van psychotherapie. Wanneer je interesse hebt in de oorsprong van methoden als ‘geweldloze communicatie’, ‘verbindend gezag’, ‘positieve psychologie’ of ‘de cirkel van invloed’ dan is deze filosofie je startpunt. De stoïcijnen uit de oudheid hadden een subtiel en ongelooflijk correct begrip van de menselijke psychologie. Al lezend kom je talloze onderzoeken van (neuro)wetenschappers tegen die citaten van de oude stoïcijnen bewijzen.
 

Het stoïcisme kan mensen helpen hun best mogelijke leven te leiden – met als resultaat dat we betere mensen, ouders, collega’s en onderwijzers worden. De focus ligt op eerzaam leven, tevredenheid ervaren, negatieve emoties verminderen en de eigen karaktereigenschappen aanscherpen. En ondanks dat de filosofie meer dan 2000 jaar geleden is ontstaan, is ze nog altijd actueel. Worstelingen met onderwerpen als geluk, woede, betekenisvol leven en doorbijten als iets moeilijk wordt, zijn van alle tijden. Daarbij is de mens, ondanks 2000 jaar zelfreflectie, de ontdekking van Higgs deeltjes en zélfs de uitvinding van de airfryer, onveranderd (lees hier meer).

Duurzame tevredenheid

Geluk is een leuk voorbeeld om de stoïcijnse filosofie mee in te kleuren. Geluk wordt vaak geassocieerd met het verkrijgen van zaken die dit geluk gaan genereren. Althans – dat is wat we in de huidige tijd doorgaans denken. Het is de basis voor een hedonistische mindset. Daarbij zijn we onbewust gaan geloven dat alles naar onze hand te zetten is. We zijn de goden van ons eigen leven en kunnen het vormgeven naar eigen believen: alles is ten positieve te veranderen. Maar…dit is niet zo. Ondanks ons vermogen om vrijwel ieder ongemak op te lossen met een muisklik, is duurzame tevredenheid en geluk voor velen juist onbereikbaarder geworden. Volgens de stoïcijnen is die onbereikbaarheid van ‘geluk’ eenvoudig te verklaren binnen onze huidige maatschappij. 

Ten eerste omdat zij het ervaren van geluksgevoel en ‘het goede doen’ voor de ander als samenhangend zien. Alleen met een hulpvaardig karakter en door het uitvoeren van activiteiten die het welvaren van de mensen om je heen bevorderen wordt duurzame tevredenheid haalbaar. Dit is lastig in een hyperindividuele samenleving.

Ten tweede, omdat geluk zou moeten gaan over haalbare zaken die binnen jouw macht liggen: dankbaarheid in plaats van verlangen. We kunnen geluk niet bereiken door het verkrijgen van wat we verlangen. Het maakt het hele leven een gehaaste reis op weg naar onvervulde verlangens. De stoïcijnen gaan uit van een wereld die niet maakbaar is. We moeten verlangen naar wat we al hebben. Een belangrijk element is dan ook de aanvaarding van de situatie zoals deze is.

Praktische levenswijze

Niet door achterover te leunen! (‘het is wat het is’). Dan gaan we met z’n allen ten onder. Deze filosofie is een manier van leven: geen medicijn. Wat het stoïcisme met name typeert is dat het een praktische filosofie is. Zo richt het zich op de gewone mens en zijn dagelijks leven. De toepasbaarheid ervan is ook belangrijk: het is geen filosofie waar je eindeloos over moet lezen of praten. Er is dus geen noodzaak om een studie te maken van complexe theorieën, en je hoeft er ook niet eindeloos over te discussiëren met je stoffige oudoom op een kringverjaardag. Van de Griekse oudheid tot de huidige tijd, iedereen die betrokken is bij deze filosofische stroming weet hoe daden boven woorden moeten worden gewaardeerd. De oefeningen uit het stoïcisme moet je doen, want het leven gaat over ervaren, reflecteren en daarvan leren. Elementen die we ook in het onderwijs belangrijk vinden.

Stoïcijnen zien de ontwikkeling van een goed of ‘deugdzaam’ karakter als de basis van tevredenheid en een betekenisvol bestaan. De ontwikkeling van dit karakter is een continu proces bestaand uit rationeel zelfonderzoek: je moet je brein dagelijks ‘trainen’ om in topvorm te komen. Vanuit de filosofie zou je het brein kunnen zien als een spier. Je kunt deze spier continu verkeerd belasten, bijvoorbeeld door je zorgen te maken over zaken waar je geen controle over hebt. Hierdoor kan je brein niet veel aan en zal snel verkrampen wanneer je ‘m écht nodig hebt. De filosofie geeft je de mogelijkheid om effectief te trainen. Zonder plichtmatig naar een goedkope sportschool te gaan met geblindeerde ramen. Dat trainen is een feest! Met zonneschijn en fluitende vogeltjes. Aanzwellende violen, ook. Regenbogen. Soms 😛

Onderwijs

Stoïcijnen zijn ondernemend, sociaal en richten zich op een betekenisvol bestaan: karaktereigenschappen die je wat mij betreft ook aan mensen in het onderwijs toe kunt dichten. En met name het onderwijs is, door het grote aantal dagelijkse interacties, de plaats waar je een stoïsche mindset kunt ontwikkelen. Het geeft je de kans om boven jezelf uit te stijgen, te floreren, meer op jezelf te vertrouwen. Waardoor je minder afhankelijk wordt van de omstandigheden en meer tevredenheid ervaart – zodat je energie overhoudt voor belangrijke zaken.