Het is vele malen moeilijker om jongeren te voorzien van een gezonde mentale balans en fraaie morele ondergrens, dan het aanleren van scheikundige elementen of een Duitse naamval. Maar het onderwijs zoals we het kennen, waarin repetitieve cognitieve denkoefeningen een belangrijk onderdeel vormen, is in huidige en toekomstige jaren steeds minder belangrijk. Het vormgeven van een gelukkige, toekomstbestendige generatie vraagt om verandering. Nu meer dan ooit eerder.

De noodzaak tot verandering

Want het is geen onwaarschijnlijke gedachte dat we ons midden in een technologische revolutie bevinden: machine learning (AI) en neurowetenschap zorgen nu al voor superintelligente computers, en gaan een versmelting van mens en techniek bewerkstelligen. Dit geeft ruimte voor emotionele beïnvloeding door algoritmen. Door de ontwikkeling van AI zal dit een razendsnelle vlucht nemen. Jezelf leren kennen voordat marketeers, big tech en overheden het beeld van jezelf en de wereld manipuleren wordt een oneerlijke strijd. Dit is nu al (onbewust) ingewikkeld, en zal veel vragen van een ieder in de komende jaren.

Grote veranderingen zullen zich in hoog tempo opvolgen, waardoor een ieder op individueel niveau wordt geconfronteerd met een gebrek aan kennis en vaardigheden, en regelmatig moet wisselen van expertise en baan. Dit alles terwijl we overspoeld raken door een veelheid aan informatie die door een mens op geen enkele manier kan worden verwerkt en geanalyseerd.

Flexibiliteit en emotioneel evenwicht

Dit zijn veranderingen die de mensheid nooit eerder heeft ondergaan. Dat hoeft geen probleem te zijn! Dit wereldbeeld is niet omineus bedoeld. Alsnog, of juist daarom, kan dit alles een prachtige toekomst vormen. Maar om in zo’n wereld op een fijne manier te kunnen leven, zul je heel wat mentale flexibiliteit en emotioneel evenwicht nodig hebben. Je zult herhaaldelijk bepaalde zekerheden los moeten laten en de confrontatie met het onbekende aangaan. Dit vraagt om een enorme hoeveelheid vertrouwen en zelfinzicht – eigenschappen die steeds meer moeite kosten om op te bouwen. Yuval Noah Harari schrijft hierover (in zijn weergaloze boek ‘21 lessen voor de 21e eeuw’):

“Moet je dan op jezelf vertrouwen? (…) De meeste mensen kennen zichzelf niet echt en als ze proberen ‘naar zichzelf te luisteren’ vallen ze maar al te makkelijk ten prooi aan manipulatie van buitenaf. (…) Als biotechnologie en machine learning beter worden, zal het makkelijker worden om de diepste emoties en verlangens van mensen te manipuleren en wordt het gevaarlijker dan ooit om je ‘hart te volgen’. Als Coca-Cola, Amazon, Baidu of de regering weten hoe ze aan de touwtjes van je hart moeten trekken en de knopjes in je hersenen moeten indrukken, kun je dan het verschil nog zien tussen je eigen zelf en hun marketingexperts?”

Kennis van je besturingssysteem

Op jezelf kunnen vertrouwen is moeilijk. Niet alleen in de toekomst: evengoed in het heden. We leven in een drukke wereld met weinig rust, vol afleiding en oordelen. Het succesvol functioneren en je plek vinden in deze complexe wereld is niet makkelijk, en zal complexer worden. Het is van belang dat leerlingen zichzelf leren kennen en begrijpen, voordat dit besturingssysteem wordt gehackt door onbekenden. Hier ligt een taak voor het onderwijs: de maatschappij van morgen vraagt om verschuiving van kennis naar zelfkennis.

En dat laatste – “ken uzelve” – is één van de oudste wijsheden die we kennen. Je raadt het al: uit de tijd van de Griekse filosofen. Het is altijd van waarde geweest omdat de mens, ondanks alle vooruitgang van de afgelopen 2500 jaar, onveranderd is gebleven. Dit is ontzettend goed nieuws (hoera!) want ook in tijden van LLM’s en zelfrijdend auto’s kunnen we wijsheden uit het verleden, volgens mij zelfs meer dan ooit, gebruiken om onze leerlingen te helpen zichzelf én elkaar te verbeteren en begrijpen.

Geen radicale verandering

En deze toekomstbestendige zelfverbetering vraagt niet om radicale verandering. Het vraagt om de functionele inzet van wijsheden die we als mensheid altijd hebben gebruikt om onszelf door tijden van onzekerheid en verandering te helpen. De inzet van – ik noem maar wat- de stoïcijnse filosofie.