Van positief zelfbeeld naar goed burgerschap

Technologische ontwikkelingen veranderen de samenleving in hoog tempo. Jongeren worden geconfronteerd met een overvloed aan informatie, onzekerheden over de toekomst en toenemende mentale druk. We meten cognitieve prestaties die door AI velen malen beter kunnen worden gedaan. Terwijl mentale balans, zelfkennis en morele ontwikkeling steeds belangrijker worden, maar onderbelicht blijven. Laten we daar een schijnwerper op zetten.

Want een gezond en tevreden leven is niet afhankelijk van geld, macht, applaus of carrière: het wordt bepaald door je karakter. En dat karakter is geen ‘vingerafdruk’ die door genen of omstandigheden wordt bepaald, en op een zeker moment in een onveranderlijk stadium terechtkomt. Het zijn onze keuzes die laten zien we we werkelijk zijn: karakter kun je bouwen, en dit heb je grotendeels zelf in de hand.

De 9 karakterambities

Een ‘goed karakter’ wordt vanuit de filosofie vormgegeven door vier positieve eigenschappen – de ‘deugden’. Dit zijn de eigenschappen waardoor een gelukkig leven en betrokkenheid bij de wereld elkaar niet uitsluiten, maar versterken: het goede doen zorgt voor tevredenheid. Je volledige potentieel als mens benutten gaat daardoor hand in hand met het ontwikkelen van een moreel kompas..

Vertaald naar kennis en vaardigheden die in het huidige tijdsgewricht voor jongeren het grootste verschil maken komen we uit op 9 essentiële ‘karakterambities’: de eigenschappen die het fundament vormen voor een gezond en betrokken leven.

Klik of tik op de piramide hiernaast.

Klik op een tegel in de piramide om uitleg te zien.

Ik kan focus leggen op wat ik doe

Ons brein functioneert het meest optimaal wanneer we het regelmatig blootstellen aan 2 situaties: helemaal niets, of het zonder afleiding volbrengen van een taak. De toestand daartussen zorgt, zeker wanneer dit continu het geval is, voor minder balans en is daarmee ongezond. Door de extreme economische waarde die aandacht heeft gekregen, worden verslavende elementen gebruikt om die aandacht te verkrijgen. Dit maakt het fenomeen ‘concentratie’ schaars en zorgt voor mentale onbalans, want zowel ‘niets doen’ als toewijding zijn een bron van geluk en innerlijke rust. Met het oog op zowel schoolprestaties als mentaal welzijn is het van groot belang om tieners te leren wat het betekent om op een bewuste wijze met hun tijd en aandacht om te gaan. Het is één van de weinige zaken waar ze volledige controle over kunnen hebben.

Ik volg mijn eigen weg

Vrijheid is niet ‘doen waar ik zin in heb’. Dat willen de meeste pubers sowieso, en proberen ze altijd. Maar ware vrijheid is rationeler dan dat: het is een heldere kijk op je opties, en de mogelijkheid om geheel zelfstandig te kiezen voor datgene wat bij je past. Het zou de leidraad moeten zijn voor je kledingkeuze in de ochtend en de afweging om te spijbelen bij het 1e uur natuurkunde, maar ook -of vooral- bij studiekeuze, loopbaanbegeleiding en handelen in sociale context. Het volgen van je eigen koers vraagt een bepaalde mate van zelfvertrouwen. De basis voor zelfvertrouwen ligt in succesvolle en regelmatige zelfreflectie. Dit laatste kunnen we vormgeven (en aantrekklijk maken!) door de stoische route. Niets in dat proces is eenvoudig, voor welke tiener dan ook. Maar de bereidheid om hieraan te werken is de eerste stap naar ‘vrijheid’.

Ik ken mijzelf

Je eigen weg kunnen volgen begint met een positief en helder zelfbeeld. Binnen dit zelfbeeld moet duidelijk zijn waar je goed in bent en waar je plezier uit haalt. Deze zelfkennis is uiteraard veranderlijk en verdient constante aandacht. Dit kan enerzijds door als begeleider het goede voorbeeld te geven: met positieve verwondering aan het roer. Daarnaast kunnen we positieve identiteitsontwikkeling stimuleren door positieve karaktereigenschappen te benoemen op basis van het gedrag wat we zien. Dat gedrag, het handelen, bepaalt immers wie we zijn. Deze bewustwording zorgt voor het maken van keuzes op basis van een positief zelfbeeld, zodat ze op autonome wijze door het leven kunnen navigeren.

Ik beteken iets voor een ander

Naast een wettelijke en sociale verplichting om jongeren aan te zetten tot actief burgerschap, weten we ook uit de recente geschiedenis dat jongeren hier enthousiast over zijn. Vanuit een stoïsche levenshouding is inzet voor de samenleving logisch: het volgt uit een sterk en gewetensvol karakter. Zo’n karakter is echter voor niemand volledig haalbaar, zeker niet voor jongeren. Je inzetten voor anderen is echter wel een effectief medicijn tegen stress, existentiële leegte en depressie. Leerlingen uitdagen om belangeloos iets te betekenen voor anderen is daardoor niet alleen maatschappelijk gewenst, maar ook gezond.

Ik zie ons als team

Onze fysieke en mentale gezondheid wordt in grote mate bepaald door de mate waarin wij in staat zijn om kwalitatieve relaties aan te gaan en ons (daardoor) verbonden te voelen met de wereld om ons heen. De mate waarin een ieder in staat is om dit te doen hangt af van een gezond zelfbeeld en een zekere mate van zelfvertrouwen. Dit doen we in grote mate door voldoende aandacht te besteden aan de karaktereigenschappen zoals tot nu toe beschreven. Hier ligt de essentie van een sterke ontwikkeling en een gezonder leven. Wanneer je zelf gezond bent is het makkelijker om uit te zoomen naar het grote geheel en om te kijken naar de ander. De noodzaak om op een vriendelijke manier met elkaar om te gaan en moeite te doen voor het onderhouden van de relaties met vrienden en familie wordt dan vanzelfsprekend. Het maakt makkelijker invoelbaar dat het leven de moeite waard is wanneer we iets voor anderen kunnen betekenen.

Ik beheers het vuur in mij

Het stellen van doelen en de ambitie om deze te behalen moeten worden gecultiveerd. Het is belangrijk om doelen te hebben. Maar of je deze ooit bereikt is niet aan jou, en altijd verlangen naar meer zorgt voor onvrede en gejaagdheid. Het is een uitdaging om hier de juiste balans in te vinden, voor een ieder in de huidige tijd. Richting geven aan ambitie is hierin belangrijk. Die richting wordt bepaald door het loslaten van het einddoel. De ambitie moet liggen in jezelf verbeteren. Door op basis van zelfverbetering te kiezen wat plezier geeft wordt ambitie duurzaam: het is wat de route definieert. Het zijn de mijlpaaltjes die, wanneer je even de tijd neemt om pas op de plaats te maken, leiden tot tevredenheid en trots.

Ik kan omgaan met tegenslag

In een wereld waarin middelmatigheid en het doen van moeite steeds minder zichtbaar wordt, kan het zinvol zijn om missers, zinloze inspanningen en tegenslagen bespreekbaar te maken. Dit maakt het ook concreter en meer vanzelfsprekend om leerlingen te wapenen tegen tegenslagen: het zorgt voor vertrouwen in zichzelf en de toekomst. Het maakt het bovendien makkelijker om door te zetten wanneer dit belangrijk kan zijn. Wanneer leerlingen het vertrouwen hebben om tegenslagen aan te gaan en de rust om hierop te reflecteren, maken zij een gigantische sprong in zelfbewustzijn en zelfvertrouwen. Tegenslagen zijn goud waard voor een positief zelfbeeld.

Ik stel mijn oordeel uit

Tieners zijn bijna gemáákt om vanuit onderbuik en sociale wenselijkheid snel te oordelen en die mening ook te laten horen. Desondanks is het actief oefenen met het uitstellen van een oordeel waardevol Want oordelen en meningen vormen een blokkade naar contact. Een inclusieve maatschappij waarin mensen begrip hebben voor elkaars gedachten en handelen, start met nieuwsgierigheid. Een vragende, open houding naar anderen zorgt ervoor dat afkeuring wordt uitgesteld en iemand flexibeler wordt in het nemen van perspectief. Daarom is deze nieuwsgierigheid ook in belang van de persoon zelf: het zorgt voor een positieve houding en is de basis van goede relaties met de mensen om je heen. Dit leidt automatisch tot het opdoen van nieuwe kennis en ervaringen.

Ik weet hoe machtig ik ben

Zowel gebeurtenissen als de keuzes en meningen van anderen zijn niet aan jou. Dit besef helpt om niet te snel meegesleept te worden door negatieve emoties. Die emoties kunnen er namelijk voor zorgen dat je je laat leiden door de mening van anderen, of een tegenvaller je plannen zal dwarsbomen. Het zorgt hiermee voor rust. Het zorgt voor meer aandacht voor zelfreflectie en de vanzelfsprekendheid hiervan. Het legt de basis voor een karakter dat niet gericht is op verlangen naar meer en applaus van anderen, maar naar aandacht en toewijding voor het eigen handelen, en tevredenheid over deze inzet.

Aandacht voor deze ambities zou meer prioriteit mogen krijgen dan nu het geval is

Omdat de toekomst veranderlijk is, leerlingen er om vragen, en ook de overheid steeds meer nadruk legt op goed burgerschap. We hoeven er geen nieuwe methode voor te ontwikkelen: aandacht voor deze eigenschappen is het logische gevolg van een stoïsche houding van een begeleider.

Hierdoor kan iedere inspanning op dit vlak beloond worden, en kan iets algemeens (en voor veel jongeren onbeduidends en saais) als ‘reflectie’, een duidelijk doel krijgen. Maar ook het wegleggen van je telefoon bij huiswerk, het besluit om je af te keren van iets wat je niet bevalt, de weerzin tegen je bijbaantje en een bezoek aan een demente oma krijgen ineens betekenis. Ze doen het voor zichzelf, en het maakt wél wat uit.

Samen vormen deze ambities een monumentaal karakter op basis van menselijke eigenschappen die door geen enkel AI-model kunnen worden geïmiteerd. Klaar voor een nieuwe toekomst op basis van oude wijsheden.

Verder lezen

In één klap

Hoe ik duidelijkheid over mijn controle kreeg.

Algoritmes en zelfverbetering

In een door technologie gedomineerde wereld zijn zelfkennis en innerlijke rust nodig om je staande te houden.

Herbebossing van het brein

Over wilskracht zaaien, irritatie snoeien en plezier oogsten.